سنگ نگاره ها
photo by shahireh
سنگ نگاره ها Petroglyphs یا هنرهای صخره ای Rock Art شناسنامه یا سندهای دست اولی هستند که نمادی از هویت ملی هر دیار محسوب می شوند، آنها کهن ترین آثار هنری و تاریخی بجا مانده از مردمان کهن هر دیارند که در خود اسرار نامکشوف فراوان دارند. از منظرگاهperspective آنها می توان براحتی تمامی کارکردهای زیستی پر رمز و راز انسان های ادوار کهن را رصد و مطالعه کرد. این آثار بهترین سامانه هایی بوده اند که انسان های کهن از طریق آنها توانسته اند ادامه حیات بدهند و با یکدیگر و جوامع بشری سخن بگویند.
از شگفتی های این آثار بظاهر ساده داشتن شباهت های نمادین با مضامین یکنواخت در سرزمین های بسیار بعید ازهم و ادوار بسیار طولانی است. نقش ساده ای که در جای جای ایران با مضمون یکنواخت می بینیم ، همین نقوش ساده در قاره های اروپا ، افریقا و حتی در قاره تازه مکشوفه ی استرالیا، امریکا با همین شباهت ظاهری و مضامین یکنواخت کشف شده است.
شاید درگام نخست چنین تصوّر شود که ایجاد این نقوش مشترک منبعث از یک قریضه ی فطری است که در تمامی انسان ها مشترک است، ولی با کمی تعمق در می یابیم نقش هایی که با اشکال پیچیده و مضامین مشترک و اسرار آمیز در قاره های مذکور کشف شده اند مبتنی بر قریضه نمی باشند ، بلکه از یک رویکرد دقیق و پیچیده پیروی می کنند.
یکی از کارشناسان میراث فرهنگی استان خراسان رضوی در حال بررسی نقوش یک بوم
تخته سنگی گرد که هنرمند حکاک برفراز آن نقشی زیبا و با تکنیک هنری قوی خلق کرده است.
محل: شتر سنگ طرقبه عکاس: محمد ناصری فرد تاریخ: زمستان ۸۹
طی سفری کوتاه به خراسان رضوی موفق شدیم از سنگ نگاره های محوطه شتر سنگ که در غرب مشهد واقع است، دیدن داشته باشیم.
باگروه یگان حفاظت و یکی از کارشناسان معاونت حفظ و مرمت سازمان میراث فرهنگی استان خراسان رضوی موفق به دیدار از این محوطه ی زیبا و پر رمز و راز شدیم.
از دور سنگ های گرد غول پیکری نمایان بود که شباهت زیادی به شترهایی را داشت که با اندازه های مختلف برسینه ی این کوه کم ارتفاع خوابیده اند، شاید اصطلاح شتر سنگ با این برداشت اولیه بی ارتباط نباشد.
نکته ی جالبی که برای نخستین بار توجه ما را به خودش جلب کرد، نوع سنگ ها (بوم های گرد) و رنگ آنها (قهوه ای تیره) بود. اکثر نقوش حکاکی شده بربوم ها دارای جهتی رو به جنوب و شرق داشتند. همه ی نکات ذکر شده نشان از هوش و درایت هنرمندان حکاکی را دارد که از هزاران سال پیش با رویکرد لگاریم سنجی یا ریزفرسایش آشنایی داشته اند، این دانش نظری باعث شده تا آنها خود را روبه بهترین جهت و مناسب ترین شیب خلق کنند تا از حدود یازده هزار سال قبل تا کنون این آثار هنری حفظ شوند.
تخته سنگی گرد با نقشی زیبا که بعلت جهت غرب و قدمت زیاد، رنگ نقش همگون رنگ بستر شده است.
محل: شتر سنگ طرقبه عکاس: محمد ناصری فرد تاریخ: زمستان ۸۹
۱- نقش های بزکوهیIbex :
بیشترین نقوش تکراری درمیان سنگ نگاره های محوطه شترسنگ همچون دیگر نقاط ایران بزکوهی است. نقش هایی با طرح ها و اندازه های گوناگون، ولی با مضامینی یکنواخت در سطح ملی و جهانی( آبخواهی، زایندگی، فراوانی نعمت و محافظت).
Ancient rock art – Ibex and holy symbols: the footprint of God
BIG HORN SHEEP— rain, counting
اکثر نقوشٍ، بر روی سنگ های گرد ایجاد شده و شباهت نزدیک به بوم های سنگ نگاره های اردبیل (محوطه شیخ مدی) ، هرمزگان (روستای دهتل )، تبریز ( ارسباران) و جمهوری آذربایجان (قوبستان)دارد. اطراف و روی سنگ های گرد پر از نقوش مختلف است که هنرمندان هرکدام را بر اساس مهارتشان زیبا و ساده خلق کرده اند.
تخته سنگی که هنرمندان حکاک طی ادوار کهن بر آن نقش آفرینی کرده اند، از همه جالب تر نقش شیر ماده است.
محل: شتر سنگ طرقبه عکاس: محمد ناصری فرد تاریخ: زمستان ۸۹
نکته قابل توجه در این محوطه وجود نقش های متعدد بزکوهی است که جهت آنها هم چون نقوش اکثر نقاط ایران رو به شرق است، شاید از حکمت خاصی برخوردار باشد که نیاز به مطالعات بیشتری است. بنظر نگارنده کهن ترین آثار هنری مکشوفه در این محوطه نقوش بزکوهی است که متعلق به دوره های مختلف پیش از تاریخ است. سن سنجی این آثار با طیف سنجی عمومی شتاب دهنده امری ساده و دقیق است که در زمان های آتی این مهم قابل اعمال خواهد بود.
نقش های انسان Hominid :
بعد از نقوش بزکوهی بیشترین فراوانی از آن نقش انسان هایی است که در حالات مختلف حک شده اند. حالاتی همچون: کمانداری، سواره، انجام حرکات موزن (تئاتر، رقص آیینی)، ایستاده و از همه جالب تر انسان هایی که سوار برشیر هستند. انسان های شیر سوار از نقوش منحصر بفردی هستند که نگارنده برای نخستین بار در ایران با آنها مواجه می شود. شاید انگیزه ی خلق این نقوش با بعضی داستان های اساطیری در شاهنامه پیوستگی داشته باشند. البته نقش های دیگری با کارکرد های مختلف بردیگر بوم ها قابل مشاهده است که بشکل پراکنده وجود دارند.
در میان نقوش انسان های حکاکی شده ، نقوش انسان های بدون لباسی که با کمان و بدون کمان در حال اجرای حرکاتی نمادین هستند بسیار جالب و زیباست که از قدمت زیادی هم برخوردارند. البته براین تخته سنگ غول پیکر نقوش فراوان دیگری هم وجود داشته که بعلت عوامل طبیعی، تخته سنگ تخریب شده و آن آثار زییا و کهن هم نابود شده اند.
تخته ستگی غول پیکر و نقوش انسان های شیر سوار
انسان های شیر سوارLion mount:
یکی از نقش های بسیار جالب و منحصر بفرد در این محوطه، انسان هایی هستند که سوار برحیواناتی از رده گربه سانان اند، بنظر نگارنده دم عقربی شکل و سرهای بزرگ این حیوانات، نشان از شیر نر دارد. دو نمونه کنارهم قابل مشاهده اند که بر آنها انسان هایی سوارند، یکی از انسان های سواره توسط افرادی در دوره های جدیدتر باز سازی شده که رنگ حکاکی آن سفیدتر است. گربه سانان بدون سواره دیگری هم براین بوم غول پیکر و دیگر بوم ها در این محوطه قابل مشاهده اند که بنظر نگارنده شیر ماده اند.
وجود نقش های متعدد شیر های نر و ماده شاید نشان از این داشته باشد که در ادوار کهن، این دیار زیستگاه این حیوان بوده و شرایط زیستی و آب و هوایی در گذشته های بسیار متفاوت از امروز بوده است. این موضوع جالبی است برای محیط بانان و زیست شناسان تا بررسی هایی در این اقلیم داشته باشند.
نقش نمادها Symbols :
نمادها علایم و نشان هایی هستند که انسان های ادوار کهن بواسطه آنها انتقال پیام می داده اند. بعضی از این نمادها استیلیزهAbstruse شده ی بعضی تصاویرند که در سطح ملی و حتی جهانی از مضامین یکنواخت برخوردار بوده است. شگفتی نمادها از این بعد است که یک علامت کوچک و ساده دارای مضامین بلند بوده و برای ساکنین کهن قاره های تازه مکشوفه نیز اغلب دارای یک مضمون مشابه بوده است.
تخته سنگی غول پیکر با نقش نمادی بزرگ که اغلب در نقاط مختلف ایران دیده می شود
اکثر نمادها نسل های قبلی خطوط امروزی اند که در بررسی سیر تطوّر خط آنها را به صراحت و زیبایی می بینیم. بررسی نمادها در سنگ نگاره های بجا مانده از ملل مختلف ما را به این اصل رهنمون می کند که خطوط بشری در گذشته های دور آبشخوری مشترک داشته است.
الف – نمادی که از همه بیشتر خود نمایی می کرد.دایره ای بود با سه زایده بر زیر آن. بنظر نگارنده استیلیزه شده ی نقش بزکوهی است که در کتیبه های خطی پروتو ایلامی ( Linear ) (2300ق.م) مکشوفه در تیمره نیز وجود دارد، مضمون آن در خواست آب، زایندگی، فراوانی نعمت و محافظت است.
ب- از دیگر نمادهایی که برای ما جالب و شگفت انگیز بود، نمادی به شکل× بود. یکی از نشانه هایی است که برلوح های گلی شوش هم وجود دارد و پروفسور والترهینتس در کتاب یافته های تازه از ایران باستان آن را tin به معنی: من مورد قبول ایزد قرار گرفتم ترجمه کرده است. وجود این همه نقوش و بعضی انسان هایی که در حال اجرای حرکاتی موزن هستند و وجود گیاهان فراوان هوم در کنار بوم ها ، این احتمال را افزایش می دهد که در ادوار کهن، این محل جایگاهی مقدس جهت اجرای آیین های خاص بوده است.
ج- علایم و نشانه های پراکنده و شخصی متعدد نیز قابل مشاهده اند که مشابه آنها کمتر در نقاط دیگر ایران دیده می شود و بعضی از آنها یا ناقص حک شده اند یا اینکه تحت تاثیر عوامل طبیعی مخدوش شده اند.